| Abstract: | औद्योगिकीकरणानंतर उत्पादन निर्मितीची प्रक्रिया अतिशय गतिमान झाली. परंतु एकविसाव्या शतकानंतर आधुनिक तंत्रज्ञानात आमुलाग्रह परिवर्तन झाले. नवनवे शोध लागले, त्यामुळे अनेक अत्याधुनिक यंत्र आणि तंत्रज्ञानाचा जन्म झाला. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे या संगणकीकरणाच्या युगात डिजिटल तंत्रज्ञानामुळे ही प्रक्रिया गतिमान तर झालीच परंतु, कमी मनुष्यबळात जास्तीत जास्त उत्पादनाची शक्यता सुद्धा निर्माण झाली. वर्तमानकाळात प्रामुख्याने ई.स.2022 नंतर भारतात संपूर्ण क्षेत्रात एआय तंत्रज्ञान जोर धरू लागले . त्याचा परिणाम सर्व क्षेत्र या डिजिटल तंत्रज्ञानाने व्यापून टाकले. त्यामुळे आता आपल्याला असे म्हणता येईल की, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence–AI) हे आजच्या युगात चौथ्या औद्योगिक क्रांतीचे प्रमुख तंत्रज्ञान मानले जाते. संगणक, मशीन लर्निंग, डीप लर्निंग, नैसर्गिक भाषा प्रक्रिया (Natural Language Processing) आणि रोबोटिक्स यांच्या साहाय्याने मानवी बुद्धिमत्तेची अनेक कार्ये स्वयंचलितपणे पार पाडण्याची क्षमता AI मध्ये विकसित झाली आहे. गेल्या दशकात AI चा वापर उद्योग, बँकिंग, आरोग्य, शिक्षण, शेती, वाहतूक, ई-कॉमर्स आणि सार्वजनिक प्रशासन यांसारख्या विविध क्षेत्रांत मोठ्या प्रमाणावर वाढला आहे. यामुळे उत्पादनक्षमता, कार्यक्षमता आणि निर्णयक्षमता वाढली असली तरी रोजगाराच्या स्वरूपातही महत्त्वपूर्ण बदल झाले आहेत. या संशोधन लेखात भारतीय अर्थव्यवस्थेच्या संदर्भात कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा रोजगारावर होणारा सकारात्मक व नकारात्मक परिणाम अभ्यासण्यात आला आहे. तसेच AI मुळे निर्माण होणाऱ्या नवीन रोजगार संधी, आवश्यक कौशल्ये, शासनाची भूमिका आणि भविष्यातील रोजगाराचे स्वरूप यांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. संशोधनासाठी दुय्यम माहितीचा (Secondary Data) वापर करण्यात आला असून विविध संशोधन लेख, शासकीय अहवाल, आंतरराष्ट्रीय संस्थांचे अहवाल आणि शैक्षणिक नियतकालिकांचा आधार घेण्यात आला आहे. |
