| Abstract: | जागतिक स्तरावर तसेच भारतीय समाजामध्ये लोकसंख्यात्मक रचनेत झपाट्याने बदल होत असून वृद्ध लोकसंख्या लक्षणीय प्रमाणात वाढत आहे (United Nations, 2019). वैद्यकीय प्रगती, जीवनमानातील सुधारणा आणि सरासरी आयुर्मानात झालेली वाढ यांमुळे वृद्धत्व हा आज केवळ वैयक्तिक जीवनाचा टप्पा न राहता एक महत्त्वाचा सामाजिक प्रश्न बनला आहे (WHO, 2002). बदलत्या सामाजिक, आर्थिक, सांस्कृतिक आणि तांत्रिक परिस्थितीत वृद्धांचे जीवन अनेक नव्या आव्हानांना सामोरे जात आहे (Rajan, 2010). पारंपरिक समाजरचनेत वृद्धांना सन्मान, सुरक्षितता आणि निर्णयप्रक्रियेत महत्त्वाचे स्थान मिळत होते; मात्र आधुनिक काळात संयुक्त कुटुंबपद्धतीचा ऱ्हास, शहरीकरण, औद्योगिकीकरण, स्थलांतर आणि उपयुक्ततावादी मूल्यव्यवस्थेमुळे वृद्धांचे सामाजिक स्थान बदलत चालले आहे (Desai & Dubey, 2012). ‘वृद्ध आणि बदलते सामाजिक परिमाण’ हा संशोधन निबंध वृद्धत्वाच्या या बदलत्या वास्तवाचे समाजशास्त्रीय विश्लेषण करण्याचा प्रयत्न करतो. या अभ्यासामध्ये वृद्धत्वाची संकल्पना, कुटुंबव्यवस्थेतील परिवर्तन, आर्थिक असुरक्षितता, आरोग्य व मानसिक आरोग्याच्या समस्या, एकाकीपणा, सामाजिक बहिष्करण तसेच शासकीय धोरणांची भूमिका यांचा सखोल विचार करण्यात आलेला आहे. वृद्धांना केवळ आश्रित किंवा निष्क्रिय घटक म्हणून न पाहता समाजाच्या अनुभवसंपन्न आणि मूल्याधिष्ठित घटक म्हणून पाहण्याची गरज या निबंधातून अधोरेखित केली आहे. हा निबंध दुय्यम स्रोतांवर आधारित असून पुस्तके, संशोधन लेख, शासकीय अहवाल आणि समाजशास्त्रीय अभ्यासांचा आधार घेण्यात आलेला आहे. वृद्धांच्या जीवनातील आव्हाने आणि संधी या दोन्ही पैलूंचा समतोल विचार करून वृद्ध-संवेदनशील समाजरचनेची आवश्यकता अधोरेखित करणे हा या अभ्यासाचा मुख्य उद्देश आहे. वृद्धांचा सन्मान, सामाजिक समावेशन आणि सन्मानजनक जीवनमान ही केवळ नैतिक बाब नसून सुदृढ आणि समतावादी समाजनिर्मितीसाठी आवश्यक अट आहे, असा निष्कर्ष या निबंधातून मांडण्यात आला आहे. |
