| Abstract: | एकविसाव्या शतकातील तांत्रिक क्रांतीमुळे मानवी समाजरचनेत मूलभूत स्वरूपाचे परिवर्तन घडून आले आहे. माहिती व संप्रेषण तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीमुळे ‘डिजिटल सोसायटी’ ही संकल्पना उदयास आली असून तिने सामाजिक जीवनाच्या सर्वच क्षेत्रांवर खोलवर परिणाम केला आहे. इंटरनेट, सोशल मिडिया, डिजिटल प्लॅटफॉर्म, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, आभासी नेटवर्क्स आणि डेटा-आधारित प्रणाली यामुळे सामाजिक संवादाची पद्धत, मानवी नातेसंबंधांचे स्वरूप, सामाजिक ओळख, समुदाय भावना आणि सामाजिक नियंत्रण यामध्ये व्यापक बदल घडून आले आहेत. पारंपरिक समाजात प्रत्यक्ष संपर्कावर आधारित असलेले सामाजिक संबंध आता मोठ्या प्रमाणावर तांत्रिक माध्यमांद्वारे निर्माण होत असून ते अधिक आभासी, तात्पुरते आणि नेटवर्क-आधारित स्वरूपाचे बनत आहेत. डिजिटल तंत्रज्ञानाच्या प्रचंड विस्तारामुळे आधुनिक समाजाचे स्वरूप आमूलाग्र बदलले आहे. इंटरनेट, सोशल मीडिया, स्मार्टफोन, डिजिटल प्लॅटफॉर्म आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता यांमुळे मानवी जीवन अधिक वेगवान, सुलभ व परस्पर जोडलेले झाले आहे. या बदलत्या सामाजिक वास्तवाला ‘डिजिटल सोसायटी’ असे संबोधले जाते. डिजिटल समाजात मानवी संवाद, सामाजिक संबंध, समुदाय भावना, कुटुंब व्यवस्था आणि सांस्कृतिक मूल्ये यांचे स्वरूप पारंपरिक समाजापेक्षा भिन्न झाले आहे. या संशोधन निबंधात डिजिटल सोसायटीची संकल्पना, तिची समाजशास्त्रीय पार्श्वभूमी, डिजिटल माध्यमांचा सामाजिक संबंधांवर होणारा प्रभाव, त्याचे सकारात्मक व नकारात्मक परिणाम, डिजिटल विभाजन, तसेच सामाजिक व मानसिक परिणाम यांचा सखोल अभ्यास करण्यात आला आहे. दुय्यम स्रोतांवर आधारित या अभ्यासातून असे दिसून येते की डिजिटल तंत्रज्ञानामुळे सामाजिक संवादाची व्याप्ती वाढली असली तरी सामाजिक मतभेद, भावनिक दुरावा आणि सामाजिक विषमता यांसारखी गंभीर आव्हाने निर्माण झाली आहेत. त्यामुळे डिजिटल समाज अधिक मानवी, समावेशक आणि संतुलित बनविण्यासाठी समाजशास्त्रीय दृष्टीकोनातून योग्य उपाययोजना आवश्यक आहेत. |
